بخش اول -فصل چهارم

 نغمه خوانيِ تركيب‌هاي متداخل

 يادآوري: در جلد اول در مبحث تركيب متداخل دربارة اين نوع تركيب توضيح داده شده است. اكنون براي يادآوري توضيح مختصري دربارة اين تركيب داده خواهد شد. در تركيب متداخل دانگ‌ها، نتِ آغازِ دانگ دوم مي‌تواند هر يك از درجاتِ دانگِ اول باشد به جز درجة چهارم (زيرا در اين صورت تركيبِ متصل به‌وجود مي‌آيد). تركيب متداخل بسته به موقعيت نت آغاز دانگ دوم، به دو حالت ممكن است وجود داشته باشد:

 1- تركيب متداخل عرضي

 در اين نوع، نتِ آغازِ دو دانگ يكسان بوده و بنابراين در صورتي كه دو دانگ هم‌فاصله باشند نت ايست آنها متفاوت است و پهنة صوتي تركيب همان چهارم درست باقي خواهد ماند. نمونة (الف)

  در صورتي كه دو دانگ هم‌فاصله نباشند، نت يا نت‌هاي متغيري در تركيب به‌وجود مي‌آيد. مانند نمونة (ب) در زير:

  2- تركيب متداخل طولي

 در اين نوع، نت آغاز دانگ دوم روي درجة دوم يا سوم دانگ اول قرار مي‌گيرد و در نتيجه پهنة صوتي تركيب، به ترتيب پنج و يا شش نت خواهد بود. ممكن است بسته به الگوي فواصل دو دانگ، نت متغير در اين تركيب متداخل پنج يا شش صوتي وجود داشته باشد. مانند نمونه‌هاي (ج) و (د) در زير:

 درس اول:

 در اين تركيب كه اساس مقام “شوردشتي” را تشكيل مي‌دهد، دو دانگ به صورت متصل تركيب شده‌اند كه دانگ اول، خود تركيب متداخل عرضيِ دو دانگ هم‌فاصلة درآمدِ شور و شهناز است و نيز دانگ دوم، خود تركيب متداخل عرضي دو دانگ غير هم‌فاصلة نوا و درآمد شور مي‌باشد و اين دو دانگ هر دو با دانگ “راجه”، تركيب متداخل طولي به‌وجود آورده‌اند. در شكل زير نت‌هاي تشكيل دهندة اين تركيب با آغاز از نت سل معرفي شده‌اند.

تركيب بعد را يك بار با “ر كرن” و يك بار با “ر بكار” تقليد صوت كنيد:

 تركيب فوق مقام اصلي دستگاه شور مي‌باشد كه عملاً در تك‌نوازي‌ها و پيش‌درآمدها، چهارمضراب‌ها و رنگ‌هاي شور به كار گرفته مي‌شود. براي مثال، رنگِ شهر آشوب از رديف ميرزاعبدالله در دستگاهِ شور از همين تركيب استفاده نموده است و نشانة تركيبي آن به شكل زير است:

 برخي نويسندگان كتب موسيقي نشانة تركيبي دستگاه شور را به صورت زير مي‌نويسند:

  اما مقام اصلي دستگاه شور كه نوازندگان و آهنگسازان از آن استفاده مي‌نمايند (براي مثال پيش‌درآمد شور علي اكبرخان شهنازي و رنگ شهرآشوب دستگاه شور از رديف ميرزاعبدالله)، عملاً همان نشانه‌هاي تركيبي بدون“ر كرن” را دارد. زيرا از تركيب متداخل دانگ‌هاي مذكورِ فوق تشكيل شده است. گذاشتن “ر كرن” در نشانة تركيبي، مربوط به زماني است كه كاملاً در دستگاه شور شهناز باشيم. براي مثال گوشه‌هاي كرشمه، رُهاب، اوج، و ملانازي از دستگاهِ شورِ رديف ميرزاعبدالله، همگي در دستگاهِ “شور شهناز” مي‌باشند. اما از آنجايي كه در بخش نظري (جلد اول كتاب)، دربارة يافتن دستگاه مورد نظر با توجه به نشانه‌هاي تركيبي، دستگاه سه‌گاه “لا كرن” داراي همين نشانة تركيبي “شور شهناز” مي‌باشد، توصيه مي‌شود از گذاشتن نشانة “ر كرن” براي “شورشهناز” پرهيز نمائيم و نت “ر كرن” را به صورت عرضي نمايش دهيم. به اين ترتيب نشانة تركيبي مذكور فقط مختص سه‌گاهِ “ لا كرن” خواهد بود و هيچ ابهامي به‌وجود نمي‌آيد.

تركيبِ بالارونده و پايين‌روندة “دستگاه شوردشتي”

 تركيب زير را تقليد صوت كنيد:

  تمرين‌هاي جاذبه

 تمرين اول جاذبه (متصل) :

تمرين دوم جاذبه (منفصل) :

تمرين سوم جاذبه (ضربي) :

 تمرين متصل تركيبِ متداخل (و متصلِ) دانگ‌هاي “درآمدِ شور+ شهناز”+“ نوا+ درآمدِ شور” + “راجه” (دستگاهِ شور)

 خواندن ملودي به صورت‌هاي ديگر

ملودي تمرين متصلِ قبل را به صورت‌هاي برودري، دوتايي و سه‌تايي به بالا و پايين، بازخواني نمائيد.

 ملودي‌‌هاي زير را بسرائيد

 اكنون كه با اين تركيب آشنا شده‌ايد، براي آزمايش تواناييِ خود ملودي‌‌‌هاي مشهورِ زير را بسرائيد:

چ

درس پنجم:

تركيبِ متداخل (و متصل و منفصلِ) دانگ‌هاي “نوا، راجه، درآمدِ شور، شهناز، درآمدِ سه‌گاه، راجه، درآمد شور” (عشاقِ اصفهان)

 شكل زير موقعيت دانگ‌ها و ايستِ آنها را در تركيب تشكيل دهندة مقام عشاقِ اصفهان نشان مي‌دهد:

اين تركيبِ پيچيدة دانگ‌هايِ متداخل، متصل و منفصل باعث مي‌گردد كه گوشة عشاق اصفهان، داراي اوج و فرودهاي مختلف در تكنوازي‌ها باشد. مهم‌ترين نتِ ايست،“سل” است كه ايستِ دانگِ شهناز و دانگِ درآمدِ شور (شورِ سل) مي‌باشد. فرودِ عشاقِ اصفهان ممكن است بسته به اين كه از چه دانگي هنگام فرود استفاده شود، روي ايست‌هاي “ر”، در دانگ درآمدِ شور (حركت از “مي كُرُن” به “ر”)، يا “ر”، در دانگِ راجه (حركت از “مي بمل” به “ر”)، و يا روي “دو” دانگ نوا قرار گيرد. در اوج نيز ادامة اين گوشه ممكن است به دانگِ راجه (استفاده از “لابمل”) و يا درآمدِ شورِ “سل” (با استفاده از “لاكرن”) وارد شود. تركيب زير چكيدة تركيب اصلي عشاقِ اصفهان است. آن را تقليد صوت كنيد:

تركيب بالارونده و پايين‌روندة “عشاق اصفهان”
 

 تمرين‌هاي جاذبه

تمرين اول جاذبه (متصل) :

تمرين دوم جاذبه (منفصل) :

 تمرين سوم جاذبه (ضربي) :

 تمرينِ متصلِ تركيبِ متداخل (و متصل و منفصلِ) دانگ‌هاي “نوا، راجه، درآمدِ شور، شهناز، درآمدِ سه‌گاه، راجه، درآمد شور” (عشاقِ اصفهان)

 

فصل ادامه دارد......