|
فصل اول - صوت موسیقیایی
و تعاریف اولیه
 ارتفاع
(زير و بمي)
به صداهايي كه در موسيقي به‌كار مي‌روند
نُت ميگويند
(در موسيقي قديم ايران اصطلاح “نغمه” به‌همين معني به‌كار مي‌رفته
است). همچنين “ نت” به نشانه‌هايي كه براي نمايش و ثبت صداهاي موسيقايي
مورد استفاده قرار مي‌گيرد اطلاق مي‌شود.
هر ملودي يا آهنگ از تعدادي نت تشكيل شده است كه از نظر
زير و بمي و كشش زماني با يكديگر متفاوتند. در موسيقي به دو ويژگي “
زير و بمي” و “ كشش زماني” به ترتيب
ارتفاع و
ديرَند ميگويند
كه دو ركن اصلي ملودي را تشكيل مي‌دهند. در فصل دوم به ويژگي ديرند
خواهيم پرداخت و اكنون ويژگي ارتفاعِ اصوات موسيقايي را
بررسي مي‌كنيم.
ارتفاع هر صوتي به بسامد آن بستگي دارد: هر چه بسامد يك صوت
بيشتر باشد صدايش زيرتر، و برعكس هرچه بسامد آن كمتر باشد صدايش بم‌تر
است. براي مثال صداي نتي با بسامد Hz 440 از صداي نتي با بسامد Hz260
زيرتر است زيرا بسامد آن بيشتر است.
واحد
سنجش فاصله در موسيقي
يكي از واحدهاي سنجش
فاصلة ميان دو نت “پرده” نام دارد. بديهي است هرچه تعداد “پرده”هاي
موجود ميان دو نت بيشتر باشد، اختلاف زير و بمي يا اصطلاحاً فاصلة آن
دو نت بيشتر است. شكل زير فاصلة ميان نت‌هاي متوالي هفت‌گانه را با
واحد پرده نشان مي دهد:
همانطور كه ملاحظه
مي‌كنيد ميان نت‌هاي مي و فا، و نيز سي و دو، نيم‌پرده و ميان ساير
نت‌هاي متوالي يك‌پرده فاصله وجود دارد. يعني فاصلة ميان مي و فا ، با
فاصلة ميان سي و دو برابر است. به‌عبارت ديگر احساس اختلاف زير و بمي
كه در اثر شنيدن متوالي دو نت مي و فا به ما دست مي‌دهد، با احساس
اختلاف زير و بمي ناشي از شنيدن متوالي سي و دو يكسان است. ضمناً اين
فاصله نصف فاصلة براي مثال رِ و مي است (نحوة محاسبة فاصلة اصوات
موسيقايي با واحد پرده و ارتباط آن با بسامد را بايد در علم فيزيك
جستجو نمود، اما به كمك تمرينات ويژة شنوايي – كه يكي از اهداف اين
كتاب است و در جلد سوم به آن خواهيم پرداخت – مي‌توان تعداد پرده‌هاي
ميان نت‌هاي مختلف را تشخيص داد).
روش
نام‌گذاري اكتاوها
هنگام نام بردن نت‌ها گاهي اين امر كه نت مورد
نظر دقيقاً در كدام اكتاو قرار دارد موضوع مهمي نيست، اما برخي اوقات
اين مسئله اهميت دارد و بايد به طريقي صداي نت مورد نظر را به‌طور
دقيق‌تر مشخص نماييم. براي اين كار روشهاي مختلفي نزد فيزيك‌دانها،
رياضي‌دانها، و موسيقي‌دانان وجود دارد كه در اينجا به روش مرسوم نزد
موسيقي‌دانان اشاره مي‌كنيم. از نت دو كه با يك خط تكميلي در پايين
حامل نمايش داده مي‌شود تا نتِ سي رويِ خطِ سوم را اكتاوِ
چهارم مي‌ناميم. بنا براين
تمام نت‌هاي ميان اين دو نت متعلق به اكتاو سوم هستند. هنگام نوشتن نيز
عدد اكتاو مورد نظر را با استفاده از نشانة “انديس” در كنار نام نت
نمايش مي‌دهيم. به اين ترتيب نت دو در پايين حامل را به‌صورت دو4 و
نت پس از آن را با ر3 ، و به‌همين ترتيب تا نت سي3 نمايش مي‌دهيم. پس
از سي3، نت‌هاي دو5،
ر4، مي4، و … به ترتيب قرارمي‌گيرند. اكتاوِ قبل از دو3 نيز اكتاوِ دوم
نام دارد و بنابراين نت‌هاي تا يك اكتاو بم‌تر از آن با انديس 2 مشخص
مي‌گردند. به اين ترتيب نت بلافاصله پيش از دو 2را سي2 مي‌ناميم.
نشانههاي
تغييردهنده
كُرُن (Koron) :
نشانه‌اي است به شكلِ كه در سمت چپ نت قرار مي‌گيرد و صداي آن را
ربعِ پرده پايين مي‌آورد ( بم‌تر مي‌كند). مثلاً مي‌دانيم كه مي يك
پرده، و مي‌بمل نيم‌پرده از رِ زيرتر است، حال اگر بخواهيم به‌جاي
مي و مي‌بمل از نتي استفاده كنيم كه سه‌ربع پرده زيرتر از رِ باشد،
در اين صورت در سمت چپ مي نشانة كُرُن را قرار مي‌دهيم و آن را مي‌كُرُن
مي‌خوانيم. به اين ترتيب صداي مي‌كُرُن از نظر ارتفاع در ميان دو
نتِ مي و مي‌بمل و در فاصلة3/4 پرده بالاتر از ر
ِواقع شده است.
سُري ( Sori ) :
نشانه‌اي است به
شكلِ كه در سمتِ چپ نت قرار مي‌گيرد و صداي آن را ربعِ پرده بالا
مي‌برد ( زيرتر مي‌كند). براي مثال مي‌دانيم كه رِ يك پرده از مي بم‌تر
است، حال اگر بخواهيم به‌جاي رِ از نتي استفاده كنيم كه سه‌ربع پرده
بم‌تر از مي باشد، در اين صورت در سمت چپ رِ نشانة سُري را قرار
مي‌دهيم و آن را “ رِ سُري” مي‌خوانيم. به اين ترتيب صداي رِ سُري از
نظر ارتفاع در ميانة دو نتِ رِ و رِ ديز و در فاصلة
3/4پرده پايين‌تر از
مي واقع شده است
بِكار(
Bécarre) :
اين نشانه به شكلِ
است و تأثير نشانههاي تغييردهندة قبلي را خنثي مي‌كند. به‌طور
معمول زماني كه يك نت را بدون ذكر نشانههاي تغييردهنده نام مي‌بريم،
منظورمان حالتِ “بكار” يا تغيير نيافتة آن است. اما گاهي نيز
هنگامي كه قبلاً از يك نتِ تغيير يافته صحبت كرده‌ايم (مانند
مي‌بمل)، لازم است براي تأكيد از پسوندِ بكار در كنار نام نت
مورد نظر (مي‌بكار) استفاده كنيم. در نت‌نگاري نيز چنين تأكيدي
طبق قانون ويژه‌اي كه در فصلهاي بعد با كاربرد و نحوة استفاده
از آن آشنا خواهيم شد ضرورت دارد. براي مثال شكل آخر صفحة 17
لازم بود به صورت زير نوشته شود، اما چون تا آن زمان نشانة
بكار در اين كتاب تعريف نشده بود از آوردن آن خودداري شد
.
.
بمل‌كُرُن:
اين
نشانه صداي نت را يك بار بِمُل و سپس كُرُن مي‌كند، يعني در
مجموع آن را سه‌ربعِ پرده پايين مي‌آورد و نشانة آن چنين است:
ديِز
سُري:
اين نشانه صداي نت را يك بار ديز و سپس سُري
مي‌كند، يعني در مجموع آن را سه‌ربعِ پرده بالا مي‌برد و نشانة
آن چنين است:
|
